EbA (Ecosystem-based Adaptation)

การใช้ความหลากหลายทางชีวภาพและการบริการของระบบนิเวศ ในฐานะส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์การปรับตัวโดยรวม เพื่อช่วยให้ผู้คนสามารถปรับตัวให้เข้ากับผลกระทบของ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (CBD, 2009 & 2010)

NBS (Nature-based solutions)

การดำเนินงานเพื่อบริหารจัดการ ปกป้อง และฟื้นฟูระบบนิเวศอย่างยั่งยืน ซึ่งสามารถจัดการกับความท้าทายทางสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพและปรับให้เข้ากับสถานการณ์ เพื่อสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีของมนุษย์ ควบคู่กับการคงไว้ซึ่งประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพ (IUCN, 2016)

ToC (Theory of Change)

เครื่องมือในการพัฒนาแผนการดำเนินงานเพื่อนำไปสู่เป้าหมายที่ตั้งใจไว้ผ่านการคิดย้อนกลับ โดยนําเสนอในรูปแบบของแผนภาพ (diagram) เพื่อให้เข้าใจภาพรวมได้อย่างรวดเร็ว และอธิบายแนวทางการวางแผนได้อย่างละเอียด ทั้งยังรวมเอาบริบทของวิธีการการดำเนินงาน กิจกรรม ผลลัพธ์ และเป้าหมายระยะยาวของการดำเนินการโดยใช้แนวทางการปรับตัวโดยอาศัยระบบนิเวศ (Ecosystem-based Adaption Implementation) รวมถึงการขับเคลื่อนโดยตรงและโดยอ้อม เพื่อให้เป้าหมายสัมฤทธิ์อย่างที่ตั้งใจไว้

แนวทางการดำเนินโครงการ (Implementation Protocol)

การกำหนดแนวทางการดำเนินโครงการอย่างเป็นทางการร่วมกันระหว่างภาคส่วน
ต่าง ๆ ในการดำเนินงาน ที่ระบุรายละเอียดกิจกรรมการดำเนินงาน ผลลัพธ์ ตลอดจนหน่วยงานดำเนินการ เพื่อให้การดำเนินงานสำเร็จลุล่วงตามวัตถุประสงค์และกรอบการดำเนินงาน

ความเปราะบาง (Vulnerability)

สภาวะที่มีแนวโน้มจะได้รับผลกระทบเชิงลบ ซึ่งครอบคลุมแนวคิดและองค์ประกอบที่หลากหลาย รวมถึงความอ่อนไหว หรือแนวโน้มที่จะได้รับอันตรายและการขาดศักยภาพในการรับมือและปรับตัว (สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย, 2559)

ความเปราะบางจากสภาพอากาศ (Climate Vulnerability)

ระดับความเสี่ยงที่ระบบต่าง ๆ ที่มีอยู่ตามธรรมชาติหรือระบบของมนุษย์ อาจได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ชุมชนที่เปราะบางอาจมีความเสี่ยงและความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมากขึ้นกว่าในอดีตที่ผ่านมา ในขณะที่มีความสามารถและทรัพยากรในการรับมือ ปรับตัว หรือฟื้นตัวจากผลกระทบเหล่านั้นน้อยลง ซึ่งผลกระทบจะเกิดขึ้นมากน้อยขึ้นอยู่กับปัจจัยทางกายภาพ (ที่มนุษย์สร้างขึ้นและสิ่งแวดล้อม) สังคม การเมือง หรือเศรษฐกิจ และอาจรวมถึงปัจจัยด้านเชื้อชาติ ชนชั้น รสนิยมทางเพศและเพศกำเนิด สัญชาติ และความเหลื่อมล้ำของรายได้ ปัจจัยเหล่านี้อาจจำกัดความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เช่น คนหรือชุมชนที่ขาดทรัพยากรทางการเงินอาจไม่สามารถย้ายที่อยู่อาศัยไปยังพื้นที่ที่ปลอดภัยกว่าเดิมหรือลงทุนในสร้างโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยให้รับมือกับสภาพอากาศที่แปรปรวนได้ หรือการเลือกปฏิบัติและการทำให้คนบางกลุ่มเป็นคนชายขอบอาจส่งผลให้คนกลุ่มนี้ไม่อาจเข้าถึงข้อมูลและทรัพยากรที่ต้องใช้ในการปรับตัวเพื่อรับมือกับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติได้ (คณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (IPCC))

ความยืดหยุ่น (Resilience)

การตระหนักรู้และเข้าใจความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและภัยพิบัติของชุมชน รวมถึงการยอมรับความเสี่ยงและความสามารถในการรับมือกับความเสี่ยงที่กำลังเผชิญ ตลอดจนความสามารถในการปรับตัว ปรับเปลี่ยน และจัดการกับความเสี่ยงได้อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้เกิดการฟื้นคืนให้อยู่ในสภาพเดิมหรือดีกว่าเดิม และพร้อมรับกับความเสี่ยงในอนาคต (วารสารสิ่งแวดล้อม ปีที่ 26 (ฉบับที่ 3), 2565)

เพศภาวะ (gender)

ลักษณะต่าง ๆ ที่บ่งบอกความเป็นชายหรือความเป็นหญิง อันประกอบด้วยเพศทางกายภาพ (เพศชาย เพศหญิง) เพศทางสังคม (บทบาททางเพศ) และอัตลักษณ์ทางเพศ ในเกือบทุกวัฒนธรรมจะถือว่าเพศภาวะเป็นทวิภาคเช่นเดียวกันกับเพศ นั่นคือแบ่งออกเป็นกลุ่มเด็กชายหรือผู้ชาย กับกลุ่มเด็กหญิงหรือผู้หญิง ส่วนผู้ที่อยู่นอกกลุ่มจะถูกเรียกรวมกันว่า เพศที่สาม (third sex) หมายถึงเพศอื่นๆ ทั้งหมด (กรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว, 2563)

ความเสมอภาคระหว่างเพศ (Gender equality)

การเข้าถึงและได้รับสิทธิ หน้าที่ และโอกาสที่เท่าเทียมของบุคคล ทั้งผู้หญิง ผู้ชาย และกลุ่มบุคคลผู้มีความหลากหลายทางเพศ นอกจากนั้น ยังต้องคำนึงถึงความต้องการจำเพาะ และโอกาสที่แตกต่างกันของผู้หญิง ผู้ชาย และกลุ่มบุคคลผู้มีความหลากหลายทางเพศ และการขจัดอุปสรรคซึ่งเป็นผลมาจากเพศภาวะและความทับซ้อนด้วยเหตุและปัจจัยอื่น ๆ เพื่อให้บุคคลเข้าถึงสิทธิ โอกาส และทรัพยากรในการพัฒนาอย่างเต็มศักยภาพ (กรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว, 2563)

ความเท่าเทียมระหว่างเพศ

การขจัดการเลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งเพศ หรือการแสดงออกที่แตกต่างจากเพศโดยกำเนิด เพื่อให้บุคคลทั้งผู้หญิง ผู้ชาย และกลุ่มบุคคลผู้มีความหลากหลายทางเพศเข้าถึงและได้รับสิทธิ หน้าที่ และโอกาส ตามหลักการสิทธิมนุษยชนอย่างเท่าเทียมกัน โดยไม่ถูกเลือกปฏิบัติทั้งทางตรงและทางอ้อม (กรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว, 2563)

ประเภท

คู่มือสำหรับการกำหนดและการนำเอามาตรการการปรับตัวโดยอาศัยระบบนิเวศไปดำเนินการในลุมน้ำของประเทศไทย (IUCN และ สทนช., 2565) ได้จำแนกแนวทางการปรับตัวตามหลักการ EbA ไว้ 17 แนวทางดังนี้

• การบำรุงรักษาฟื้นฟูพื้นที่ป่าต้นน้ำ
• แถบพืชกันชนและแนวพุ่มไม้
• แนวกันชนป่าริมน้ำ
• แก้มลิงหรือบ่อชะลอน้ำ
• การฟื้นฟูทะเลสาบรูปแอก
• การป้องกันการกัดเซาะตลิ่งแบบธรรมชาติ
• การฟื้นฟู อนุรักษ์ และจัดการป่าชายเลน
• การฟื้นฟูและการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่ง
• การฟื้นฟูและการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำ
• การฟื้นฟูและการจัดการพื้นที่ราบน้ำท่วมถึง
• การทำให้ร่องแม่น้ำสายหลักกลับมาโค้งตวัดตามเดิม
• การฟื้นฟูและการเชื่อมลำธารตามฤดูกาล
• การฟื้นฟูองค์ประกอบทางธรรมชาติของท้องน้ำ
• การรื้อสิ่งกีดขวางตามแนวยาวอื่นๆ
• การกำจัดสิ่งกีดขวางริมตลิ่ง
• การฟื้นฟูทะเลสาบ
• ทุ่งหญ้าและทุ่งหญ้าเลี้ยงสัตว์

ความสำคัญของ EbA

การปรับตัวโดยอาศัยระบบนิเวศ (EbA) เป็นแนวทางที่ก่อให้เกิดการบริการที่มีความสำคัญต่อการดำรงชีวิต และเป็นแนวทางการพัฒนาที่ยังยืน ที่มีการศึกษาแล้วว่ามีความคุ้มค่ามากกว่าแนวทางเชิงวิศวกรรมแบบเดิมเมื่อนำมาเปรียบเทียบกัน โดยจะทำให้เกิดผลลัพธ์ 3 ประการหลัก ๆ ได้แก่ 1. ด้านสังคมและเศรษฐกิจ 2. ลดความเสี่ยงและความเปราะบางจากการเปลี่ยนแปลงทางสภาพภูมิอากาศ และ 3.การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มอาชีพที่ใช้น้ำ เช่น ภาคเกษตรที่มีความเปราะบางต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ เนื่องจากต้องพึ่งพาระบบนิเวศและการบริการของระบบนิเวศโดยตรง