ความสัมพันธ์ของน้ำกับประเพณีไทย

ดย  วานิดา  แวมาน๊ะ  นักวิเคราะห์นโยบายและแผนปฏิบัติการ
ส่วนพัฒนาระบบข้อมูลสารสนเทศ
 

น้ำมีคุณประโยชน์ต่อชีวิตคนเรา เราใช้น้ำทั้งในขณะมีชีวิตและแม้แต่สิ้นชีวิตก็ใช้น้ำอีก เช่น ในขณะตายแล้วก็ยังใช้อาบน้ำศพ ด้วยเหตุนี้คนโบราณจึงได้มีความรู้สึกว่า น้ำมีบุญคุณมีประโยชน์ต่อชีวิตเพราะมีความยึดมั่นในความรู้สึกสำนึกถึงสิ่งที่มีพระคุณ ดังนั้นเมื่อน้ำเจิ่งนอง หรือเมื่อคราวได้เลิกงามยามดีก็จะทำพิธีขอขมาหรือแสดงการตอบแทนบุญคุณ
 

1. พิธีรดน้ำสังข์
พิธีรดน้ำหรือหลั่งน้ำสังข์นี้จะกระทำหลังจากคู่บ่าวสาวเริ่มทำบุญตักบาตร ฟังพระสวดพระพุทธมนต์ และถวายจตุปัจจัยเสร็จแล้ว เมื่อถึงฤกษ์รดน้ำสังข์พระสงฆ์ผู้เป็นประธานจะทำการเจิมให้แก่คู่บ่าวสาว และหลังจากนั้นจึงสวมมงคลแฝด คู่บ่าวสาวนั้นจะต้องไปนั่งที่ๆ จัดไว้มีหมอนสำหรับรองมือและพานรับน้ำสังข์ญาติผู้ใหญ่ก็ทยอยกันมารดน้ำอวยพรกันตามลำดับ
1.1 ความสำคัญของน้ำกับพิธีรดน้ำสังข์
เมื่อคู่บ่าวสาวสวมมงคลแล้วให้นั่งในที่จัดไว้จะมีคนคอยตักน้ำพระพุทธมนต์เต็มสังข์ เพื่อส่งให้ผู้ใหญ่ที่จะนำไปรดน้ำอวยพร โดยเริ่มจากพ่อแม่หรือญาติผู้ใหญ่ไปตามลำดับ นิยมรดใส่มือให้กับเจ้าสาวก่อนแล้วจึงรดให้กับเจ้าบ่าว ขณะหลั่งน้ำสังข์กล่าวอวยพรชัยให้พรให้คูบ่าวสาวประสบความสุขความเจริญอยู่ด้วยกันจนแก่เฒ่าถือไม้เท้ากระบองยอดเพชร ขณะทำการรดน้ำสังข์พระสงฆ์จะสวดชะยันโตเพื่อความเป็นสิริมงคลแก่คู่บ่าวสาว การแต่งงานในสมัยโบราณไม่มีพิธีรดน้ำสังข์แต่จะใช้พิธีซัดน้ำเพื่อความ


 

1.2 ความเชื่อเกี่ยวกับสังข์รดน้ำ
เหตุที่ใช้หอยสังข์มาเป็นภาชนะใส่น้ำมนต์หลั่งอวยพรให้กับคู่บ่าวสาวนั้น เพราะถือว่าหอยสังข์เป็นหนึ่งในสิ่งศักดิ์สิทธิ์ 15 อย่าง อันเกิดจากการกวนเกษียรสมุทร และเมื่อครั้งหนึ่งอสูรได้ลักเอาพระเวทไปซ่อนไว้ในหอยสังข์ พระนารายณ์ได้อวตารไปปราบและสังหารแล้วนำเอาพระเวทออกมาจากหอยสังข์ทำให้ปากหอยสังข์มีรอยพระหัตถ์ของพระนารายณ์ จึงถือกันว่าสังข์เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ การนำมาใส่น้ำมนต์รดให้คู่บ่าวสาวเชื่อกันว่าเป็นสิริมงคล
1.3 ความเชื่อเกี่ยวกับคุณสมบัติของน้ำในพิธีรดน้ำสังข์
น้ำพระพุทธมนต์ที่หลั่งออกมาจากสังข์นั้นถือว่าเป็นน้ำที่ศักดิ์สิทธิ์ เชื่อว่าน้ำที่เป็นสิริมงคลจะทำให้คู่บ่าวสาวประสบความสุขความเจริญ ประสบความสำเร็จในชีวิต คู่ การใช้น้ำในการอวยพรนั้นเป็นการใช้สิ่งที่เป็นตัวแทนในด้านรูปธรรม ในการให้พรโดยใช้สังข์เพื่อแทนสิ่งดีงามและน้ำเพื่อแสดงความสงบสุขร่มเย็น
 

2. พิธีลอยกระทง
การลอยกระทงในไทยมีมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเรียกว่า การลอยพระประทีปหรือลอยโคมเป็นงานนักขัตฤกษ์ รื่นเริงของประชาชนทั่วไป ต่อมานางนพมาศหรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ได้คิดประดิษฐ์ดัดแปลงเป็นรูปกระทงดอกบัวแทนการลอยโคม ส่วนใจปัจจุบันจะใช้วัสดุที่หาง่ายตามธรรมชาติ เช่น หยวกกล้วย และดอกบัว มาประดิษฐ์กระทงสวยงาม
2.1 ความสัมพันธ์ของน้ำกับพิธีลอยกระทง
ประเพณีลอยกระทงเป็นความคิดของชาวกสิกรรมซึ่งต้องมีน้ำเป็นปัจจัยสำคัญ มีการลอยกระทงไปตามกระแสน้ำเพื่อขอบคุณพระแม่คงคาหรือเทพเจ้าแห่งน้ำก่อนจะลอยกระทงมีการขอขมาพระแม่คงคา ที่ได้ถ่ายสิ่งสกปรกเพราะถือว่าเป็นการกระทำที่อุจาดและสกปรกเป็นบาปจึงควรขอขมา
2.2 ความเชื่อเกี่ยวกับความสำคัญของน้ำในพิธีลอยกระทง
การลอยกระทงนั้นชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของน้ำที่มีความจำเป็นต่อชีวิตอย่างมาก นอกจานี้จะได้คติแบบอย่างจากน้ำคือ โดยปรกติน้ำจะเย็นบรรจุอยู่ในภาชนะต่างๆ ได้ไม่ติดขัด คนเราก็ควรประพฤติตัวให้เป็นเหมือนน้ำ คือมีความเย็นในตัวและทำให้ผู้อื่นเย็นอีกด้วย และสามารถปรับตัวให้เข้ากับสังคมส่วนใหญ่ด้วย
 

 

3. ประเพณีวันสงกรานต์
วันสงกรานต์ตรงกับวันที่ 13 – 14 – 15 เมษายนของทุกปี มีการทำพิธีสงกรานต์ มาตั้งแต่สมัยสุโขทัย ประเพณีสงกรานต์จะคล้ายกับทุกภาค โดยเริ่มจากการทำบุญตักบาตรในตอนเช้า ตอนสายไปสรงน้ำ พระพุทธรูป ปล่อยนก ปล่อยปลา มีการละเล่น ตอนเย็นไปขอพรผู้ใหญ่ ทุกขั้นตอนกระทำเพื่อให้จิตใจสงบสะอาด
3.1 ความสัมพันธ์ของน้ำกับประเพณีวันสงกรานต์
ทุกขั้นตอนของประเพณีวันสงกรานต์จะเป็นไปเพื่อทำให้จิตใจสงบเย็นสะอาดหมดจด โดยใช้น้ำเป็นสื่อกลาง เช่น การเล่นสาดน้ำ การสรงน้ำพระพุทธรูป และการทำบุญตักบาตร ซึ่งเป็นการสกัดความตระหนี่ คือ โลภะมิให้เกิดขึ้นในจิตใจ การปล่อยนก ปล่อยปลา เป็นการทำจิตใจเจือปนด้วยความเอื้อเอ็นดู สงสารสัตว์มีชีวิตอื่นๆ ไม่ให้เห็นแก่ตัว แต่ให้มีสติสัมปชัญญะอยู่เสมอว่า เราคือผู้ต้องเกิด แก่ เจ็บ ตาย เช่นเดียวกับเขา ในที่สุดจิตใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นก็ไม่เกิดขึ้น ความเมตตา ความปรารถนาดีต่อผู้อื่น หวังจะให้ผู้อื่นมีความสุขสบายก็จะเกิดขึ้นแทนที่ การไปขอศีลขอพรจากผู้หลักผู้ใหญ่เป็นการแสดงสัมมาคารวะต่อผู้ใหญ่ เป็นการอ่อนน้อมถ่อมตน ลดทิฎฐิมานะลงไป ไม่เย่อหยิ่งทะนงตัว จิตใจก็จะบริสุทธิ์สะอาดเหมือนน้ำที่ใช้พิธีต่างๆ

 

3.2 ความเชื่อเกี่ยวกับความสำคัญของน้ำในพิธีวันสงกรานต์
น้ำมีความสำคัญต่อสิ่งมีชีวิตมากที่สุดสามารถแก้ร้อนผ่อนให้เป็นเย็นได้รับความสุขกายสบายใจ โดยเฉพาะเมื่อเดือนเมษายนอากาศจะร้อนอบอ้าวทำให้คนเจ็บไข้ได้ป่วยได้ง่าย จึงกำหนดให้มีการสงกรานต์ คือการอาบน้ำชำระกายหรือการเล่นสาดน้ำนั่นเอง
 

การเล่นสาดน้ำยังเป็นการชำระตัวและจิตใจให้สะอาด ทำการงานให้เสร็จลงในรอบปี และเตรียมตัวปรับปรุงตัวเองให้ดีขึ้น

ขอบคุณข้อมูลจาก : http://www.kamphaengphet.go.th/new_web/Webboard/forums/index.php?topic=2361.0